Dwór Strzyżew

Z Warszawy do Żelazowej Woli i dalej na zachód wiedzie droga, zwana Traktem Królewskim. Trakt Królewski, to stara droga wzmiankowana już w XV w. Wiedzie z Warszawy do Sochaczewa północną krawędzią Równiny Łowicko–Błońskiej przez równie stare wsie – Groty, Babice, Borzęcin, Zaborów, Leszno, Kampinos, Strzyżew, Żelazową Wolę i Chodaków. Jego nazwa nie jest przypadkowa. Tędy wędrował książę Bolesław Krzywousty, który zmarł w Sochaczewie w 1138 r. Tu książęta mazowieccy mieli swoje włości. Puszcza była miejscem łowów króla Władysława Jagiełły, a przez nią i przez Trakt Królewski przemaszerowała część rycerstwa polskiego zmierzającego w 1410 roku na wojnę z Krzyżakami. Król Stanisław August Poniatowski był także częstym gościem na dworach w okolicy Puszczy Kampinoskiej. Szlak był też znany Henrykowi Sienkiewiczowi, który często bawił w Lipkowie, a w „Trylogii” oprócz Lipkowa wspominał Babice i Zaborów. Tą drogą powozem podróżował na trasie Żelazowa Wola – Warszawa Fryderyk Chopin.

Dwór w Strzyżewie rok 1969Przed Żelazową Wolą przy Trakcie rozciąga się niewielka wieś Strzyżew. Na miedzach pól i łąk nad Utratą rosną rzędy wierzb głowiastych, ze stale obcinanymi i stale odradzającymi się gałęziami – symbol żywotności i krajobrazu Mazowsza. Podziwiał je zapewne młody Fryderyk Chopin, który mieszkał w odległej o 2 km Żelazowej Woli. Wieś ma stare tradycje, sięgające XII w. Była to początkowo większa własność szlachecka, która z czasem uległa rozdrobnieniu, często też zmieniali się właściciele tych ziem. Znaną postacią był Paweł ze Strzyżewa, który w XVI w. objął tu dwór. Był cześnikiem sochaczewskim, zapisał się w pamięci jako fundator kaplicy przy kościele parafialnym w tym mieście. Stary dwór w Strzyżewie, nie dotrwał do naszych czasów. W drugiej połowie XVIII w. powstał na jego miejscu barokowo-klasyczny dwór Zambrzuskich, otoczony zabytkowym parkiem krajobrazowym rozciągającym się między Traktem a Utratą.

W latach 1833 – 1842 znajdował się w posiadaniu Marianny Henneberg, od 1842 Adama Leona Lasockiego z Brochowa, a od 1855 właścicielem był Rudolf Kirstein. Dwór w Strzyżewie zwrócony jest frontem w kierunku północno- zachodnim. 

Murowany z cegły i tynkowany, podpiwniczony. Wejście stanowi ganek drewniany, zwieńczony trójkątnym szczytem wspartym na ośmiu drewnianych kolumnach, od ogrodu podcień z pięknym tarasem opartym na pięciu drewnianych kolumnach. Dach łamany polski, kryty gontem z trzema facjatkami.

W 1827 r. Strzyżew posiadał 15 domów, 133 mieszkańców, należał do parafii Brochów, przedtem do parafii Zawady. W roku 1878  dobra strzyżewskie składały się z folwarków Strzyżew i Brogi. Dwór stoi na skraju stromego brzegu rzeki Utraty, który schodzi na terasę zalewową rzeki. Od frontu terasa środkowa płaska powoduje, że dwór jest niski, przysadzisty, zaś od ogrodu dwór dzięki stromemu brzegowi wydaje się być wysokim i robi imponujące wrażenie. Park leży na terasie wyżnej, stoku i terasie zalewowej, pokrytej łąką i zadrzewieniem o charakterze parkowo- leśnym. Park pochodzi z pierwszej połowy XIX w. i znajduje się w nim kilka pomników przyrody. W latach 60. ubiegłego wieku dwór i otaczający go park wpisane zostały do rejestru zabytków. W ostatnich latach udało się rozpocząć prace związane z odbudową i rekonstrukcją dworu i parku. Nowy inwestor zamierza odbudować dwór, w którym powstanie centrum kulturowo-szkoleniowe z miejscami noclegowymi. We dworze będą organizowanie wystawy koncerty, szkolenia i imprezy okolicznościowe. Powierzchnia dworu to 1100 m2. 

Zapisy dotyczące historii dworu i zamieszkujących ich ludzi odnaleźć można w artykule ks. Zbigniewa Skiełczyńskiego opublikowanym w kwartalniku KPN pt. „Puszcza Kampinoska”, w którym czytamy miedzy innymi:

"... ... W łowickim archiwum za­chował się poszyt akt sądowych i ra­chunków płaconych procentów. Suche akta rachunkowe pozwoliły mi na spo­rządzenie genealogii właścicieli dóbr Strzyżew, Szczytno i Rzęszyce (Rzącice).... ..."

W 1639 r. 20 lutego Mikołaj Łayszczewski pożyczył od kapituły 10000 złp, 6 lutego 1642 pożyczył kolejne 5000 złp) W 1644 r. w Warszawie proste buty kosztowały 3 złp) oddając Szczytno i Rzącice "na wyderkaf" kapitule. Kapituła nie mogła kupić dóbr szlacheckich a wyderkaf był formą obejścia prawa, jakby sprzedażą, poczem kapituła wydzierżawiała właś-cicielowi te dobra. Mógł on w każdej chwili spłacić pożyczkę. Z corocznych procentów kapituła utrzymywała szkoły, szpitale, przytułki, konserwowała zabytkowe budowle.

Rodowe dobra Łayszczewskiego były gdzie indziej, to Stary i Nowy Łayszczew w parafii Jeruzal Skierniewicki. Jego ojciec, również Mikołaj w 1602 r. dzierżawił w królewszczyźnie wójtostwo we wsi Kozłowice (dziś przedmieście Żyrardowa).

Niesiecki w Herbarzu podkreśla miły sposób bycia Mikołaja Łayszczewskiego, ale musiał mieć również jakieś wykształcenie umożliwiające mu życiową karierę.

W 1627 r. Mikołaj Łayszczewski był podstarościm sochaczewskim, a starostwo sochaczewskie było dużą jednostką gospodarczą dóbr królewskich. W 1631 r, był pisarzem ziemi sochaczewskiej, w 1639 r. sędzią sochaczewskim, a od 1645 r. do śmierci był kasztelanem sochaczewskim. Jednocześnie związał się z dworem prymasów w Łowiczu. Przez długie lata był starostą łowickim (administratorem dóbr Księstwa Łowickiego) a za rządów prymasa Jana Wężyka i Macieja Łubieńskiego marszałkiem dworu.Umiał więc iść przez życie "załapując się" na same, bardzo intratne stanowiska. Pierwszą jego żoną była Barbara Duninówna, córka Grzegorza Dunina i Zofii z Nowomiejskich, zmarła w 1645 r., ma nagrobek w kolegiacie łowickiej. Miał z nią dzieci.

Drugą żoną była Małgorzata Masłowska, pochowana w kościele jezuickim w Kaliszu w 1651 r. On sam zmarł 20 stycznia 1655 r. w wieku 59 lat, ma nagrobek w kolegiacie łowickiej.

Zapewne bratem jego był jezuita Sebastian Łayszczewski kaznodzieja króla Władysława IV. Niesiecki w Herbarzu wspomina o córkach Mikołaja "z których jedną Panu Bogu w klasztorze poświęcił, drugą wprzągł w jarzmo małżeńskie". Zanim "wprzągł w jarzmo małżeńskie" musiał im dać posag i stąd zapewne te pożyczki. Zadłużał, nie rodowe dobra Łayszczew, które są nawet wymienione na nagrobku, ale dobra strzyżewskie.

Mikołaj Łayszczewski miał jeszcze syna, o którym Niesiecki nie wspomina, nosił imię stryja, królewskiego kaznodziei, Sebastiana. On przejął ojcowski majątek. Sebastian ożenił się z Dorotą z Nieborowa, miał z nią synów Marcina i Macieja Sebastiana oraz córki Barbarę i Annę. W 1661 r. Sebastian Łayszczewski już nie żył. Rodzina związała się z rodziną poety Jana Kochanowskiego z sandomierskiego, gdyż owdowiała Dorota Nieborowska wyszła za Piotra Kochanowskiego wojskiego sandomierskiego, później kasztelana radomskiego a jej córka Barbara za Ludwika Kochanowskiego wojskiego sandomierskiego. Marcin umarł, a jedynym spadkobiercą został Maciej Sebastian.

W 1683 r. do Strzyżewa pojechało po należność dwóch kanoników łowickich. Maciej Łayszczewski dziedzic Strzyżewa, Rzączyc i Szczytna, żona Anna z pięcioma szlachcicami i chłopami ze Strzyżewa urządzili napad na kanoników i ich zelżyli. Sprawa pieniaczy trafiła do sądu sochaczewskiego. Sprawę Łayszczewski prawdopodobnie przegrał a kapituła mając te dobra na wyderkaf, wydzierżawiła je Aleksandrowi Kowalkowskiemu majorowi lejbgwardii królewskiej za 1428 złp. Rok później Kowalkowski te dobra nazywał "dobra dziedziczne moje", widocznie kupił je od Łayszczewskiego.

Maciej był kasztelanem sochaczewskim. Jego syn w czasie walk konfederacji tarnogrodzkiej, za porwanie koni, został przez Sasów skazany i powieszony w Sandomierzu 23 VII 1716 r., choć za pierwszym razem urwał się z powroza. Potomstwa nie zostawił.

Kowalkowski, niebawem pozbył się dóbr strzyżewskich. W latach 1697-1701 właścicielem byt Dionizy Romanowicz pisarz Wielkiego Księstwa Litewskiego, w 1711 r. pojawiają się w Strzyżewie Zembrzuscy - Karol i Helena.

Karol był pisarzem ziemi sochaczewskiej. Po śmierci rodziców w 1729 r. dobra należały do dwóch jego synów Józefa i Antoniego, później tylko do Józefa cześnika, w latach 1748-56 podsędka sochaczewskiego.

Wdowa po Józefie, Barbara z Witkowskich, wyszła za mąż za Lasockiego z Brochowa a w Strzyżewie zostało trzech braci: Jakub miecznik sochaczewski, Marceli i Edward. Edward Zembrzuski ze Strzyżewa walczył z Rosjanami w konfederacji barskiej. Poległ w bitwie 19 stycznia 1771 r. pod Dobrzyniem w wieku 24 lat. Trzy dni wcześniej, wraz z konfederatami był u spowiedzi. Koledzy odnaleźli jego ciało na pobojowisku i sprowadzili matce do Brochowa. Został pochowany w grobie Lasockich, kolatorów kościoła.

Dobra strzyżewskie przejął Jakub Zembrzuski łowczy sochaczewski, a w 1814 r. jego bratanek Józef Zembrzuski. Były to czasy złe dla upadającej Rzeczypospolitej, kontrybucji nakładanych przez wojska swoje i obce. Zembrzuscy nie płacili "przedpotowych długów" kapitule ale zaciągali nowe długi, spadały klęski. 8 maja 1805 r. spłonęła wieś Strzyżew. Rok później w czasie ucieczki Prusaków a wkraczania wojsk napoleońskich spłonęły wszystkie zabudowania dworskie, wraz ze stodołami.

Dnia 18 kwietnia 1821 r. dzierżawa dóbr strzyżewskich została wystawiona na licytację: "Prowent wsi Strzyżewa z przyległościami to jest zarobną wioską Rzęczycami, młynem wodnym, browarem i karczmami, ogrodem fruktowym".........

W latach 1833-42 folwarkiem gospodarowała Marianna Hennenberg, a od roku 1842 właścicielem dóbr został Adam Lasocki z Brochowa. Lasotki był jednym z bardziej majętnych właścicieli dóbr strzyżewskich i nie skąpił pieniędzy na zagospodarowanie parku przy dworze. Po Powstaniu Styczniowym majątek wraz z dworem trafił w ręce Żukowskich. W latach 30. XX wieku majątkiem gospodarował Michał Żukkotyński, a następnie Jan Żukotyński, który zarządzał Strzyżewem w czasie okupacji. Po Powstaniu Warszawskim dwór był schronieniem dla uciekinierów z Warszawy, wśród których znalazły się także ocalałe łączniczki batalionu AK „Parasol”. W okresie powojennym budynek był mocno dewastowany, a w latach 90. XX w. stał się zupełna ruiną. Ratunkiem była odbudowa, rozpoczął ją w 2010 r. prywatny inwestor pod nadzorem mazowieckiego konserwatora zabytków. Nowi właściciele postanowili nie tylko przywrócić posiadłości dawną świetność, ale także „tchnąć w nią nowego ducha”.

Dwór od strony rzeki 01-1944

Dwór od strony rzeki 01-1944

Dwór od strony Utraty - 1944


 

 

Lata 60-te ubiegłego wiekuLata 60-te ubiegłego wieku

Lata 60-te ubiegłego wieku.


 

 

b14

b12

b17

Lata    2000 - 2010